Ο φασισμός και ναζισμός είναι αιρέσεις της αριστεράς;

Η άποψη ότι ο φασισμός και ο ναζισμός είναι αιρέσεις της αριστεράς είναι ιδεολογικά φορτισμένη και ιστορικά αμφιλεγόμενη. Ας την αναλύσουμε ψύχραιμα:

✅ Από πού προέρχεται αυτή η άποψη;

Η ιδέα αυτή κυρίως προέρχεται από φιλελεύθερους ή δεξιούς στοχαστές, όπως ο Jonah Goldberg (βλ. Liberal Fascism, 2008), που υποστηρίζουν ότι οι ολοκληρωτικές ιδεολογίες, αριστερές και δεξιές, έχουν κοινά γνωρίσματα: λατρεία του κράτους, αυταρχισμός, μαζική κινητοποίηση, προπαγάνδα, περιφρόνηση προς την ελευθερία του ατόμου. Σε αυτό το πλαίσιο, χαρακτηρίζουν τον φασισμό ως “παραλλαγή της επαναστατικής Αριστεράς”.

🏛 Ιστορικά όμως τι ήταν ο φασισμός και ο ναζισμός;

Φασισμός (Ιταλία, Μουσολίνι):
Ξεκίνησε με ρίζες στην αριστερά (ο Μουσολίνι ήταν σοσιαλιστής), αλλά διασπάστηκε και πήρε μια εθνικιστική-αντικομμουνιστική στροφή.
Είχε αντικαπιταλιστικά και αντιφιλελεύθερα στοιχεία, αλλά δεν στήριξε ποτέ τον ταξικό αγώνα· αντίθετα, προώθησε συνεργασία τάξεων υπό τον έλεγχο του κράτους (κορπορατισμός).
Πολέμησε τον σοσιαλισμό και τον κομμουνισμό, τους οποίους θεωρούσε απειλή για το έθνος και την τάξη.

Ναζισμός (Γερμανία, Χίτλερ):
Είχε μεν τον όρο "σοσιαλισμός" στο όνομα (Εθνικοσοσιαλιστικό Κόμμα), αλλά αυτό ήταν προσχηματικό.
Η βασική του ιδεολογία ήταν ρατσιστικός εθνικισμός, αντισημιτισμός, αντικομμουνισμός και λατρεία του “φυλετικά καθαρού” κράτους.
Στην πράξη, συνεργάστηκε με βιομηχάνους, διέλυσε τα συνδικάτα και κατέστειλε βίαια την Αριστερά (σοσιαλιστές, κομμουνιστές).

🧠 Τι λένε οι περισσότεροι ιστορικοί;

Οι ιστορικοί κατατάσσουν τον φασισμό και τον ναζισμό στην ακραία δεξιά, επειδή:
Απορρίπτουν τις βασικές αρχές της Αριστεράς (ισότητα, διεθνισμός, ταξικός αγώνας).
Προτάσσουν τον εθνικισμό, την ιεραρχία, τον αρχηγικό λόγο και την αντιπάθεια προς τον φιλελευθερισμό και τον μαρξισμό.
Υιοθετούν παραδοσιακές αξίες, μιλιταρισμό και ρατσισμό, που απαντώνται περισσότερο στη Δεξιά.

Δεν μπορούμε να πούμε με ιστορική ακρίβεια ότι ο φασισμός και ο ναζισμός είναι “αιρέσεις της Αριστεράς”. Μπορούμε όμως να πούμε ότι:
Ο φασισμός ξεκίνησε από πρώην σοσιαλιστές, αλλά εξελίχθηκε σε αντικομμουνιστική, αυταρχική δεξιά ιδεολογία.
Ο ναζισμός χρησιμοποίησε σοσιαλιστική ρητορική για δημαγωγικούς λόγους, αλλά δεν είχε ουσία αριστερή.
Και τα δύο καθεστώτα κατέστειλαν βίαια την πραγματική Αριστερά.

Ο φασισμός: Αριστερή παρέκκλιση ή δεξιός αυταρχισμός;

Ένα ιστορικό ξεκαθάρισμα για μια φράση που ακούγεται όλο και συχνότερα — αλλά μήπως είναι παραπλανητική;

Τον τελευταίο καιρό, όλο και συχνότερα κυκλοφορεί η φράση:
«Ο φασισμός είναι μια αίρεση της Αριστεράς.»
Η πρόταση αυτή, αν και ακούγεται ριζοσπαστική και “ξεσκεπάζουσα”, περιέχει έναν ιδεολογικό εκτροχιασμό που αξίζει να εξετάσουμε με ιστορική ακρίβεια και νηφαλιότητα.

🧨 Από πού προέρχεται η φράση;

Η ιδέα αυτή εμφανίστηκε κυρίως σε συντηρητικούς και δεξιούς κύκλους, ως αντίδραση στη μονοπώληση του αντιφασισμού από την Αριστερά. Το πιο γνωστό παράδειγμα είναι το βιβλίο Liberal Fascism του Jonah Goldberg (2008), το οποίο υποστήριζε πως ο φασισμός μοιράζεται περισσότερα κοινά με τη ριζοσπαστική Αριστερά παρά με τη Δεξιά. Το επιχείρημα βασίζεται κυρίως σε φαινόμενα όπως:
Η μαζική κρατική παρέμβαση
Η κατάργηση ατομικών ελευθεριών
Η λατρεία του κράτους και του ηγέτη
Η χρήση προπαγάνδας

Όλα αυτά, πράγματι, μπορεί να τα συναντήσει κανείς τόσο σε αριστερά όσο και σε δεξιά ολοκληρωτικά καθεστώτα. Όμως αυτή η προσέγγιση μοιάζει με το να λέμε ότι η φωτιά και το νερό είναι «ίδια» επειδή και τα δύο είναι... στοιχεία της φύσης.

🏛 Τι ήταν πραγματικά ο φασισμός και ο ναζισμός;

➤ Ο φασισμός (Ιταλία – Μουσολίνι)

Ο Μουσολίνι ξεκίνησε ως σοσιαλιστής. Ήταν μέλος του Ιταλικού Σοσιαλιστικού Κόμματος και αρθρογράφος στην εφημερίδα Avanti!. Όμως αποβλήθηκε λόγω της υποστήριξής του στον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο,  πράγμα απαράδεκτο για τους διεθνιστές σοσιαλιστές. Έκτοτε, πήρε δρόμο εθνικιστικό, αυταρχικό και αντικομμουνιστικό.

Ο φασισμός έθεσε το έθνος πάνω από την τάξη, απέρριψε τον ταξικό αγώνα, διέλυσε τα συνδικάτα και αντικατέστησε τη σύγκρουση εργατών–εργοδοτών με το κορπορατικό μοντέλο, όπου όλες οι τάξεις συνεργάζονται “για το καλό του κράτους”. Πίστευε σε έναν ισχυρό ηγέτη, σε στρατιωτική πειθαρχία, στην καταστολή της διαφωνίας και φυσικά στον αντικομμουνισμό.

➤ Ο ναζισμός (Γερμανία – Χίτλερ)

Ο ναζισμός είχε μεν τον όρο "σοσιαλισμός" στο όνομά του (Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei), αλλά ήταν περισσότερο ένα ονοματολογικό καμουφλάζ για να προσελκύσει τις λαϊκές μάζες. Στην πράξη:
Διέλυσε τα αριστερά κόμματα
Έκαψε τα γραφεία των συνδικάτων
Συνεργάστηκε με τους βιομηχάνους
Προώθησε τη φυλετική καθαρότητα, τον αντισημιτισμό και τον μιλιταρισμό
Είχε στόχο τη δημιουργία ενός ολοκληρωτικού, ρατσιστικού κράτους, όχι μιας κοινωνίας ίσων εργατών.

❓Γιατί λοιπόν κάποιοι τους μπερδεύουν με την Αριστερά;

Διότι τα ολοκληρωτικά καθεστώτα μοιάζουν στην πρακτική τους: έλεγχος, προπαγάνδα, βία. Αυτό όμως δεν λέει τίποτα για τις ιδεολογικές τους βάσεις. Ο φασισμός και ο ναζισμός πολέμησαν την Αριστερά, την κατέστειλαν με βιαιότητα, και προώθησαν την ιεραρχία, την ανισότητα, τον εθνικισμό, τον ρατσισμό και τη βία κατά των “ακάθαρτων”.

Η Αριστερά (όταν δεν εκφυλίζεται σε σταλινισμό), βασίζεται σε ιδανικά ισότητας, διεθνισμού, κοινωνικής δικαιοσύνης και εργατικής ενδυνάμωσης,  τα αντίθετα δηλαδή από τον φασισμό.

Ο φασισμός δεν είναι αριστερή αίρεση. Είναι μια δεξιά, αυταρχική, εθνικιστική ιδεολογία που μπορεί μεν να αντλεί από μερικές τεχνικές της Αριστεράς (όπως η μαζική κινητοποίηση), αλλά τις στρέφει σε μια τελείως αντίθετη κατεύθυνση: στην εξύψωση του κράτους πάνω από το άτομο, του έθνους πάνω από την κοινωνία και της ισχύος πάνω από το δίκαιο.

Αν θέλουμε να κατανοήσουμε και να πολεμήσουμε τα φαινόμενα φασισμού και σήμερα που ξανασηκώνει κεφάλι σε πολλές μορφές,  χρειάζεται ιστορική γνώση και ιδεολογική καθαρότητα, όχι παραπλανητικές ταμπέλες.