Δημοσκοπήσεις: Η επιστήμη του να λες στον κόσμο τι «πρέπει» να πιστεύει

Εδώ και πολλά χρόνια, έβγαλα το συμπέρασμα ότι οι πολιτικές δημοσκοπήσεις, ειδικά στην Ελλάδα, αλλά όχι μόνο στην Ελλάδα, είναι προπαγανδιστικά εργαλεία.

1. Οι δημοσκοπήσεις ως εργαλεία χειραγώγησης:

Συχνά κατηγορούνται ότι δεν αποτυπώνουν την πραγματική πρόθεση ψήφου, αλλά προσπαθούν να τη διαμορφώσουν. Δηλαδή, λειτουργούν με τη λογική του “μπες κι εσύ στο ρεύμα του νικητή” (φαινόμενο bandwagon- παρασυρμός). 

2. Επιλογή και διατύπωση ερωτήσεων:
Ο τρόπος που τίθεται μια ερώτηση ή η σειρά των ερωτήσεων μπορεί να επηρεάσει έντονα τις απαντήσεις. Δεν είναι ουδέτερη διαδικασία.

3. Στατιστική αδιαφάνεια και επιλεκτική δημοσίευση:
Πολλές φορές δημοσιεύεται μόνο το «συμπέρασμα» ή το «μήνυμα», όχι τα πλήρη δεδομένα. Επιπλέον, δεν δημοσιεύονται όλες οι δημοσκοπήσεις,  μόνο εκείνες που εξυπηρετούν κάποια αφήγηση.

4. Εξάρτηση εταιρειών από πολιτικούς ή ΜΜΕ:
Οι εταιρείες δημοσκοπήσεων είναι επιχειρήσεις , εξαρτώνται από πελάτες, δηλαδή κόμματα ή μέσα ενημέρωσης. Αυτό από μόνο του γεννά υποψίες προκατάληψης.

5. Η αποτυχία πρόβλεψης μεγάλων ανατροπών:
Ειδικά στην Ελλάδα έχουμε δει πολλές φορές οι δημοσκοπήσεις να υποτιμούν την πραγματική δυναμική κάποιων κομμάτων ή κινημάτων,  π.χ. πριν τις εκλογές του 2012, του 2015, ή στο δημοψήφισμα.

Βέβαια, για να είμαστε δίκαιοι:

• Οι καλές δημοσκοπήσεις μπορούν να δώσουν μια χρήσιμη στιγμιαία φωτογραφία της κοινής γνώμης, αν γίνονται επιστημονικά, με διαφάνεια και αν ερμηνεύονται σωστά.

• Το πρόβλημα είναι πώς και γιατί χρησιμοποιούνται. Όταν μπαίνουν στη δημόσια συζήτηση όχι ως εργαλείο κατανόησης αλλά ως όπλο εντυπώσεων, τότε γίνονται πράγματι προπαγανδιστικά μέσα.

Για δεκαετίες τώρα, κάθε φορά που πλησιάζουν εκλογές, ανασχηματισμοί, κρίσιμες αποφάσεις ή... πανσέληνοι, ξεπηδούν από παντού οι γνωστές καλτ φιγούρες:
📊 Οι δημοσκοπήσεις.
Με τα γραφήματά τους, τα «ποιοτικά ευρήματα», τις «τάσεις της στιγμής» και το καλύτερο:

«Το μήνυμα είναι καθαρό.»

Καθαρό για ποιον;
Για εμάς ή για τα κανάλια που τις παραγγέλνουν;

🎯 Τι δείχνουν συνήθως οι δημοσκοπήσεις;

• Ότι ο νικητής είναι ήδη γνωστός.

• Ότι η αντίθετη άποψη "δεν έχει πέραση".

• Ότι το αφήγημα του συστήματος είναι και "το κοινό αίσθημα".

Και μετά έρχεται η κάλπη... και τους διαλύει το PowerPoint.

🇬🇷 Ελληνικές δημοσκοπικές τραγωδίες

• 2009 – ΝΔ, Ντόρα vs Σαμαράς:
  Όλες οι δημοσκοπήσεις μιλούσαν για "περίπατο" της Ντόρας.
  Τελικό αποτέλεσμα: Σαμαράς +10 μονάδες.
  Ήταν η εποχή που η βάση της ΝΔ μιλούσε, αλλά οι εταιρείες… δεν άκουγαν.

• 2015 – Δημοψήφισμα:
  Το "ΝΑΙ" «κερδίζει οριακά».
  Τελικό σκορ: 61-39 υπέρ του "ΟΧΙ".
  Ούτε ένας δεν παραιτήθηκε για την απόκλιση. Πάλι καλά που δεν το είπαν "τεχνικό λάθος".

• 2023 – Βουλευτικές εκλογές:
  Οι προβλέψεις μιλούσαν για "ντέρμπι", άντε "κυβέρνηση συνεργασίας".
  Τελικό αποτέλεσμα: Αυτοδυναμία... παντός καιρού.
  Αλλά βέβαια, «η κοινωνία έκανε στροφή». Όχι η δημοσκόπηση λάθος. Ποτέ.

🌍 Και τι γίνεται στον έξω κόσμο;

Α, μην ανησυχείς. Δεν έχουμε την αποκλειστικότητα στο φιάσκο.

• 🇬🇧 Brexit (2016):
  Όλες οι δημοσκοπήσεις έδιναν σταθερά μπροστά, λίγο, αλλά σταθερά.
  Τελικό αποτέλεσμα: Αποχώρηση με 52%.
  Οι αναλυτές κατηγορήθηκαν ότι μέτραγαν μόνο Λονδίνο και αγνοούσαν... την υπόλοιπη Βρετανία.

• 🇺🇸 ΗΠΑ 2016 – Τραμπ vs Κλίντον:
  Όλες οι δημοσκοπήσεις (και τα στοιχήματα) έδιναν καθαρή νίκη στην Κλίντον.
  Τελικό αποτέλεσμα: Ο Τραμπ τους χαιρέτησε από τον Λευκό Οίκο.
  Φταίει, λέει, το «εκλογικό σύστημα». Όχι οι "πανέξυπνοι" αριθμοί τους.

• 🇫🇷 Γαλλία 2002 – Λεπέν (πατέρας):
  Όλες οι δημοσκοπήσεις έδιναν τους σοσιαλιστές στο β’ γύρο.
  Τελικό αποτέλεσμα: Ο Λεπέν πέρασε στον β’ γύρο και τους έπιασε στον ύπνο.

• 🇪🇸 Ισπανία 2019 – VOX:
  Όλες οι δημοσκοπήσεις προέβλεπαν εκτόξευση του ακροδεξιού VOX.
  Τελικά, έπεσαν έξω κατά αρκετές μονάδες.
  Προφανώς, κάτι δεν πήγε καλά στο Excel.

🤡 Μα γιατί πέφτουν έξω;

Μερικές πιθανές απαντήσεις:

1. Γιατί "μετρούν" μόνο όσους τους απαντούν.
   Και όσοι δεν εμπιστεύονται το σύστημα, συνήθως δεν απαντούν στο τηλέφωνο,  ή δηλώνουν "αναποφάσιστοι", για να τους σπάσουν τα νεύρα.

2. Γιατί διατυπώνουν τις ερωτήσεις "έξυπνα".
   Π.χ.:
   «Θα θέλατε σταθερότητα ή περιπέτειες;»
   (μετάφραση: Ψήφισε το "σωστό", αλλιώς σε έχουμε για επικίνδυνο)

3. Γιατί το δείγμα είναι "αντιπροσωπευτικό",  αλλά για τα κανάλια.
   Όχι για το καφενείο, τον άνεργο, τη γιαγιά, τον θυμωμένο, ή τον άνθρωπο που έχει πάψει να πιστεύει.

4. Γιατί δεν τις κάνουν για σένα,  τις κάνουν για εκείνους.
   Αν οι δημοσκοπήσεις ήταν για να ξέρουμε τι σκέφτεται ο λαός,
   θα γίνονταν για τον λαό, όχι για να τον κατευθύνουν.

🗳️ Η ψήφος είναι μυστική. Αλλά το σύστημα θέλει να την ξέρει εκ των προτέρων.

Θέλει να σε προλάβει.
Να σε πείσει ότι «η άποψή σου είναι μειοψηφική».
Ότι «δεν έχεις ρεύμα».
Ότι «είσαι γραφικός».
Και προπαντός:

«Μην πας κόντρα. Δεν έχει νόημα. Το παιχνίδι είναι χαμένο.»

Συμπέρασμα:

Οι δημοσκοπήσεις είναι σαν τον καιρό στο δελτίο ειδήσεων.
Σου λένε ότι θα βρέξει, για να κρατήσεις ομπρέλα,  ακόμα κι αν έξω έχει ήλιο.

Αν έχεις δικό σου μυαλό, χρησιμοποίησέ το.
Και μην ξεχνάς ποτέ:

Η κοινή γνώμη δεν μετριέται με δείγματα.
Μετριέται όταν σταματάς να φοβάσαι ότι είσαι μόνος.